Digel van hemûyan, ez ji niyeta van kesayetan guman nakim; hemû gelek zarokên paqij ên vî gelî ne, lê zarokên saf in. Ku karek ji destê wan neyê, behreya wan a leşkerî nîn be, wê van zarokên gel ên belangaz çend pere bikin? Ew zarokên gel ku xwe dixapînin, wê çend pere bikin? Di vê wateyê de, wekî rastiya mezinbûnê, ev lîstina bi raman û bi pratîka leşkerî re lîstin e, ya herî xeter jî ev e. Ji derve de heta bêjî zarokeke saf û dirûst, mîna melekan e. Jixwe ev hêl jî gelek xapînok e, di vê bingehê de li hember hev nizanim hûn çi dikin. Zarokeke baş û saf, lê ma ev li gorî şer e? Ma ev kesayet li gorî teoriya şer e? Çiqas serdestê rêzika ye? Çi sazîbûnê dike, çiqas sewq-debar dike? Tu kes vanan napirse û dibêje; “ma tu nabînî, zarokek mîna meleka ye” Ma têkiliya vê kesayetê bi leşkeriyê heye an na, pêwîstiyan tîne cî an nayne cî? Kes vanan nabêje, ji ber ku hemû sûcdar in. Ev çîroka ku em dibêjim lihevhatin “an em li hev hatin” cewherê vê ev e û ev lîstik her diçe xeter dibe. Hûn bi gel didin windakirin û keda bi milyonan vala derdixînin.

Hûn dibînin ku, têrî xwe nefikirîn û tevnegerîn ji xayînan xerabtir dike. Kesên ku ajan be, zirar bi sînor e. Wê demê kesayetên fermandariyên sexte yên bêhejmar ji gelek ajanan zêdetir xerabtir in. Ji ber ku bi sedan kesan bi awayê ehmeqî bikartînin. Feraseta we ya lihevhatinê, ji ya ajanekî lihevhatinê û pê re karkirinê xetertir e. Nêzîkahiya we ya kesan û nêzîkahiya we ya leşkerbûnê xeter e. Ez aşkere bêjim, ajantî di warê zirardayînê de ne tiştek e. Ji ber çi ev wisa ye? Li gorî teoriyên xwe yên ehmeqî hûn dibêjin; “ma rojek rêzik neyên bi cî anîn wê çi bibe, em hinek kêfiyet bikin û rojane em hinek li kêfa xwe binêrin û kêlekî razên wê çi bibe” Lê hûn bi vê yekê gel diqedînin û hêviya jiyanê ya wan a dawî bi dawîn dikin. Ev kesayetî çima wisa ye? Ji ber çi di vê rewşê de tê israrkirin? Ma hûn ji vê ya zewq digirin? Ev çi bi we dide qezenckirin? Ma ne hûn in ku ji bona kêfa cixareyekê xwe winda dikin? Di mijarên herî jiyanî de –kî vana rêzikên ku wê me bibin jiyana azad û tarzên jiyana azad in- ma hûn çima wisa tavîzan didin? Ev nakokiyeke mezin e. Sedem û bingeha ku hûn ketine rewşeke nenaskirinê ji ber vê ye.

Tê vê wateyê ku xapandin, li gorî xwe lihevhatin, ehbab-çawişî, li gorî xwe bê teorî û bi kesayetiyeke ne siyasî jiyankirin, ji bona we xerabiya herî mezin e û berî her tiştî ev we mezin nake. Û ka em wê jiyana ku hûn bêriya wê dikin binêrin, qezenckirin bidin aliyekî, ev dibe bela serê we. Gelek caran min ji we re vê got; “Herin li malên giştî(genelev) nizanim çi dikin, nizanim çi pîşeyî dikin, nirxeke vê heye, lê bi rastiya şer, nirxên şer, rêzikên şer, bi rêgezên sazî û rêveberiyê lîstin, ji van pîşeyan sed carî xetertir e. Ji ber ku yên di malêngiştî de winda bike û bikeve, çend kes in û ew bixwe ne. Lê li vir yên ku li gorî pêwîstiyan nelîze, wê bi qedera milyonan bilîze, wê bi ketina wan herî xerab re bilîze û ev gelek zelal e. Wê demê, ger ku di we de berpirsyariyeke mezin hebe, hûnê gelek mezin bibin. Ji ber ku hûn di mijara herî ketandina civakî ya xeter de israr dikin, hûn mezin didin windakirin.

Niha ev bi zelalî derdikeve holê ku, bi vî pîşeyî berz û pîroz nayê lîstin. Hinek ji bûyîna bi lezgînî bûyîna îktîdarê an jî li refan bi erzanî bûyîna fermandariyê zewq digirin. Ez di tu demên jiyana xwe de, bi qasî dema ku ev peywira komutayê xwe ferz dike, tengav nebûme. Ez bala we dikişînim, ez ne di nava rojane karên komutayê de me. Fermandariya min gelek di asta giştî de ye, em ji vê re stratejîk e bibêjin. Lê dema ku rojane wê çi bê rêxistinkirin, çi bê birêvebirin û dema ku ez xwe tevlî dikim, dibînim ku, pratîkek, xwerazandinek ku fermandarê herî baş nikare bike de me. Ji ber ku bi vî karî nayê lîstin. Ev karekî erjeng e, karekî ku kêlî bi kêlî bi aweyekî seyr bê birêvebirine. Gotinên mîna; “Min wisa fêm kir, li rastê razam, li çepê razam, nefikirîm, bi min lîstin” divê qet neyê gotin.

Ji ber vê sedemê, me di jiyana şer-artêş de pirsgirêkên mezin ên komutayê afirand. We xwest ku li gorî feraseta xwe ya zaroktî û pidiktiyê jiyan bikin. Û ev wisa bû xerabiya herî mezin. Niha jî rewşa we di zorê de ye. Daxwaza şerkirina we, têrî xwe niyeteke baş e, hûn ji min zêdetir fedekar in, wêrek in, lê hemû dane ev dide nîşandan ku; hûn dibe ku bi vê rastiya xwe ya şer a ku tê ferzkirin têk herin û dibe ku ji heq derneyên. Hûnê herin lihev werin û afirîneriya pêwîst hûnê nîşan nedin. We jî li gorî xwe, tarza lîstikê zevt kiriye. Bi we re hinek zêde em eleqedar bûn. Ev wêrekiyek û moraleke bê dawîn dide. Li ser vê yekê ku bê gotin; “vaye ezê vê carê bikim” ew dîsa kesayetiya berê ye. Heta niha van tiştên ku me daye, bi awayekî herî xeter hate bikaranîn. Dema ku kesayetiya dubend, yanî ew hêlên ku em dixwazin di nav xwe de bihelînin, bi perwerdehiyê têne belavkirin, di pratîkê de kesayetiya we ya kevn serî radike û ev mohra xwe li hemû jiyanê dixe. Êdî di vê wateyê de, li ser pirsa pirsgirêkên xeta kamutayê wê çawa pêk bên, ez naxwazin zêde dirêj bikin. Li gorî min gelek zelal e.
Di rastiyê de hûn ew qas ne xerab in. Her yek ji we sedemeke xwe ya windakirinê heye, êdî divê hûn vê fêm bikin. Divê her kes li ciyê ku winda kiriye, qezenc bike; çewtiyê li ku derê kiribe, li wir çareser bike. Ev peywireke bingehîn e û divê me jî zêde mijûl neke. Ew qas zelabûn, ew qas aşkerekirin têrî dike. Ne tenê di dewreyeke perwerdehiyê de, her kes dikare xwe di axaftinekê de jî bibîne. “Ez kî me, bi çi hatime peywirdarkirin, min li ku çewtî kir û ezê çawa sererast bikim” Bi me ez gelek zelal e. Êdî mafê tu kesî nîn e ku me jî tevlî ehmeqiyên xwe bike. Hûn her roj soz didin. Ev tê çi wateyê? Tê gotin ku mirovê bê çewtî nîn e, lê divê mirov çewtiyan bi sîstem neke Dema ku tu çewtî bikî hema tê dîtin û tu yê ji vê dersan derxî. Kêmasî dertên, astengî derdikevin, ez ji wan re jî tiştek nabêjim, lê dema tu çewtiyan veguhezînî tarzeke sîstemî û li hemû hevalan belav bikî, biparêzî û li ser razî, vaye ez ji vê re dibêjim nayê qebûlkirin.

Bila tu kes nebêje ku; “vaye bûrokrasî hebû û ez tengav kirim” Bila ev bûrokrasî têk here. Nizanim; “Kesayetiyek mezin hebû, min partiyê û serokatiyê di şexsê wî de naskir, ji ber vê yekê pê re li hev hatim” Dîsa canê wî aciz bibe û derê. Ev çi gotin e; “Min di şexsê wî de serokatiya partiyê dît, min ew têxist şûna partiyê, lewre jî min xwe xapand” Ev têne çi wateyê? Baş e ew qas dahûrîn ji çi re ne? Ka tu ew qas hatibûyî perwerdekirin? Ka me bi hev re hemû sozên dawîn dabû? Vanan çi zû hatin jibîrkirin? Hûn çima nabin xwedî soza xwe ya herî pîroz û xwedîderketina soza xwe karekî herî jiyanî nabînin? Hûn çima heta hênasa xwe ya dawîn, meşeke wisa mezin bingeh nagirin? Li vir çima xeflet û jibîrkirin heye? Ma tu ne berpirsyarî? Me bi hev û din re wisa biryar neda? Ma me soz nebirî? Ma tu çima wisa dilîzî? Ma te çima bi lez ji bîr kir? Qet, bersiv jî dibe “na” “Ji niha û şûn de ez sûcdar im, partî çi ceza bide, ez amade me ku pêşwazî bikim” Dev ji cezayê berde, tu çima bi zanebûn dikevî vê rewşê?

Merdî û egîdî ev e ku, mirov firsenda ketina van rewşan nede. Yek dikevî, du dikevî, di ya sêyemîn de jî were ser xwe. Bi hêviya ku hûn tiştek fêm dikin. Pêwîst bike ezê dîsa we dahf bidim. Yê we heta ji destê we tê, nebûyînê û nebûyîna xwe, meşa xwe ferz dikin, ezê jî li gorî xwe rastiyê û hêz û îradeya xwe ya zelal ku aşkere ye li ser we ferz bikim. Çeka we ya herî mezin; “emê bi erzanî bimirin e” Bimirin, çiqas dimirin bimirin, mirina wisa qet ne di xema min de ye. Qe nebe ezê wisa nebim navgînek ji we re. Ku hûn zirar bidin û hûnê bêjin; “wê kes min nebîne” Ku tu jiyan bikî emê bibînin û emê nîşan bidin. Min gelek caran vê jî ji we re got: Ku hesabên we yên cuda hebin, ji bona ku hûn derbasî jiyanê bikin li benda mirina min bisekinin. Di vê dinê de, li vî welatî û di nava vî gelî de, mirovek mîna min xwedî îdea û hesap dipirse nîn e. Yanî qisûreke bi qasî serê derziyê dibînim, her çewtiya ku tu yê bikî dibînim. Vaye kesayetiyeke wisa me.

Ez aşkere bêjim; ku aqilê we hebe, hewl bidin ku nas bikin û heta dikarin jî xwe hînî birêvebirina însanan bikin. Ez fêmkirina we, birêvebirina we, ji we hesap pirsînê, dizanim ku li gorî wextê guncav bikim. Ez dixwazim wekî kesekî ku her dem li ser karê xwe me derkevim pêşiya we. Derketina me ya li hember hev, tê wateya ku em derên hember gel, dîrok û vaye derketina ev çerxa ku bi pêş dikeve ye.

Ya rast ev e. Di warê wîcdanî de divê tu hesabê xwe bixwe bidî. Ku em di gorê de bin jî, sozê ku me daye hev di vê bingehê de ye. Riya ku diçe berzbûnê wê wisa bê qebaskirin. Lê ku hûn zêdetir berbiçav bixwazin, ku ez bimînin ezê hesabê xwe bipirsim. Mîna ku min got, dema ez jiyan dikim dîqet bikin, ji bona ku em nekevin rewşa fediya hesab nedayînê, divê hûn her tiştê xwe deynin holê. Şaş nêzîk nebin û ev tiştek xweşik e. Bi vî awayî nêzîkbûna jiyanê, nêzîkbûna şer, tenê bi tenê wê me ber bi mezinbûnê û ber bi her cure destkeftinan ve bibe.
Hûn çima ji vê direvin, çi yê we heye? Ji bilî bangên dijmin ên “were radest bibe” ji we re çi tê raberkirin? Ma dîn jî wisa direvin? Ma hûn nabînin, tenê armanca vî şerî dahî çiqas bi me dide qezenckirinê? Ku şerekî ew qas mezin bi me dide qezenckirinê, çima hûn bi raman û gavên guncav bersiv nadin? Ya herî maqul, karê yên ku herî xwedî wijdan e, ma ne ev e ku li hember vê mezinbûnê bi gavên rast û di cî de bez e? Ez van hemûyan ji bona ku kar rast bikim dibêjim, ji bona ku teqez hûn fêm bikin, ez wisa vedikim. Êdî divê em teqez têrî xwe fêm bikin. Divê em sozê girêdanê bizanibin. Dibe ku hûn ji gelek tecrûbeyên mezin derbas nebûbûn, dibe ku dibistan pir bi sîstem nîn be, lê dibistana herî akademîk jî, di bingeh de wê van gotinên min bidin û cewher ev e. Dema ku ez vanan kurt û bi awayekî xwerû raber dikim, ez di wê baweriyê de me dibe ku xisûsên ku di encama perwerdehiyên gelek salan bidomin, ez didim we. Ya ku ji we tê xwestin, li ser wateya wê sekinandin, li ser sekinînê jî rastiyê li ser xwe pêk anîn, hebe qisûrek û kêmasiyek jî avêtine. Tiştek ku bê kirin hebe, divê li ser wê bê sekinandin û karek wisa ji xwe re bikin karên bingehîn. Perwerde ev bû. Wê bi tecrûbeyan ev derbasî jiyanê bibe. Hûn çima ji vê direvin? Bi revê çi dikeve destê we?

Min bahsa rêgezeke xebatê kiribû. Di vê çalakiyê de cezayê herî mezin ên ku bidin ferd, me got ku ew ji derfetên xebatê dûrxistine. Ew mirovê ku bi derfetên partiyê bêje “ez rihet bûm”, tê vê wateyê ku xwe ji xebatan dûr dihêle. Di rastiyê de ev rihetî nîn e, ev nerihetiya herî mezin e. Di demên şoreşê yên herî qrîtîk de, xwe bê kar hiştin, xerabiya herî mezin a ku mirov li xwe bikeye. Lê ev xerabî niha li ser me fermandar e. Ev çi sûc, çewtî û xefleteke erjeng e? Berevajî vê rast e. Ev jî tê vê wateyê ku, bi destxistina derfetên çalakiyeke biçûk re an jî serkeftineke mezin re bi awayekî seyr û bi zewq xebatkirine. Dixwazî ev sosyalîst be, dixwazî ev şervanekî azadiyê be, helwesta bingehîn ev e. Yên ku zindanê jiyan dikin jî hene. Hûn li vê derê, xebateke azad tê çi wateyê derdixin zanebûnê…

7 Tîrmeh 1995