Ehmed Koçer

Sîstemên di Rojhilat Navîn de bi gelemperî, di sedsala 20’emîn de bi navê dewletên netewî derketine qada dîrokê. Ev dewletên hanê, hemû li ser hevsengiyen du sîstemên mezin, wekî sîstemên Emerîka û Sovyet bi pêş ketin. Ji bona vê yekê ev fikra dewletên netewî, fikreke çêkirî di Rojhilata Navîn de bi pêş ketin. Ev jî bûye sedema şerên li Rojhilata Navîn ku hatiye asta serjêkirina hev û din a mirovan û ev bi vê rastiyê re girêdayî ye. Digel ku di dîroka Rojhilata Navîn de, gelek çand bi hev re jiyan kirine jî, ji ber ku dewleta netewî yek al, yak ax, yek netew esas digire, ev jî rê li ber pevçûnên bêwate û hovane vedike.

Dewletên ku li Rojhilata Navîn li ser kaxezan hatine xêzkirin, rasterast bi sîstemên navnetewî re girêdayîne. Tevgerên şoreşên bûrjûva yên netewî ku li pêş ketin jî, di bin bandora fikrên dewletên netewî ku ji hêla rojavayiyan pêk hatiye de pêk hatin. Ku mirov mînak bide, şoreşa bûrjûvaziyê di bin bandora şoreşa Frensayê de û hemû argûmanên xwe yên komarê, ji sîstema Frensaye girtiye. Dîsa Komara Sûriye, bi heman rengî di bin bandora Frensayê de saz bûye, ku ev komar demeke dirêj di bin mêtîngehiya Frensayê de maye. Ku tu li rastiyê binêrî, tu têkiliyên wan bi rastiya komarê re nîn in. Ku em binêrin piştî mirina Hafiz Esad, hatina kurê wî Beşar Esad heye. Lê di rastiyê de nîzameke melîkî li wir heye. Ji ber ku civak di vê avakariyê de ne xwedî rol in û bandora wan çênebûye.
Piştî salên 1990’î, bi hilweşîna sîstema Sovyet re, hevsengiyên cîhanê yên siyasî ser û bin bûn û guherîn. Ev hevsengî rasterast bandora xwe li ser sîstemên ku li Rojhilata Navîn hatine avakirin kir. Sîstema ku li ser ket, yanî sîstema emperyalîst vê wekî serkeftin qebûl kir. Lê belê di rastiyê de, sîstema emperyalîzmê jî winda kir. Ji ber ku diyalektîka nava her du sîsteman de, xera bû. Ji ber vê yekê sîstema emperyalîst dixwaze ku li hember xwe dijber an hêzek ava bike, pêre şer bike, da ku xwe li piya bihêle. Bo nimûne, îslama radîkal wekî dijmin dihesibîne û qaşo bi wan re di nava şer de ye. Bes, rastiyek din heye ku her diçe diseride û bi pêş dikeve û xewn û xeyalên emperyalîstan li wan diherimîne jî, Şaristinaya Demokratîk e. Lewma, ev zihniyeta ku di warê zanîstî, civakî û siyasî de bi pêş ketiye, ev sîstemên heyî, neçar dihêle ku xwe biguherînin. Loma gotina “demokrasî” bûye benîştê devê her serokê dewletekê. Êdî sîstemên emperyalîst jî, stratejiyên xwe di ber çav derbas dikin û hewl didin ku vê zihniyeta serdest a sedsela 20’an bi navê dewleta netewî ku li ser civakê yekane rê nîşan dide, hewl didin ku qebas bike. Êdî aboriya navendî têrî sîstemên kapîtalîst nake. Bi şiklê hevbeşkirina şirîkbûna şîrketên mezin, siyaseta xwe ya serdestiyê didin meşandin. Li pişt van siyasetên ku li Rojhilata Navîn tê birêvebirin de, van şîrketên pirşîrik hene. Ev jî dibe hinceta, ser têkçûyîna dewleta netewî girtin. Ji ber ku aboriya navendî partiyên navendî ji xwe re derdixe û yek al û yek netewê ferz dike. Lê aboriya lîberal, bi xwe re gelek partî ava dikin û sînorîn erdnîgarî qebûl nakin.

Jixwe darvekirina Sedam, bû darvekina dewleta netewî. Wê demê li pêşiya sîstemên Rojhilata Navîn du vebijêrk hene. Yan wê bi tevahî xweradestîbûna xwe ya sîstemên emperyalîst bidomînin yan jî wê guherînên civakî, zihniyeteke demokratîk û modelên ku hemû beşên civakê bikaribin temsîla xwe bibînin pêş bixînin. Lê di rastiya roja îroyîn de ku bê nihêrtin, di netew-dewletiyê de israrkirineke derveyî rastiya dîrok û zanistiyê heye. Ev dide diyarkirin ku, ne xwedî stratejiyek nû ne û di ser de pêwîstiya wê jî nabînin. Ji ber vê yekê şert û mercên derveyî, ew tengav dikin û di hundirê civakê de, pêşketina zihniyeta civakî her diçe guherînê ferz dike. Tê vê wateyê ku li hundir û li derve ev siyaset û zihniyet, ber bi top avêtinê ve diçe.

Di dîrokê de kîjan sîstem navgîna zorê da xebitandin, ew sîstem rewabûna xwe winda kiriye. Wê demê çiqas zorî bê xebitandin, bi qasî zornîşandana xwe jî ew qas jî zeîf û lewazî heye. Lewma îro sîstemên heyî yên li Rojhilata Navîn, serî li şîdetê didin.

Di nav ew qas nêrxandin û pêşketinan de, di xweseriyê de ku em li sîstema Sûriyê binêrin, heman rewş bi awayekî sotîner derdikeve pêş. Sîstema Sûrî di navbera salên 1973-1990’î, li ser hevsengiyan sîsteman xwe saz kir û xwe heta dawîn sparte sovyetan. Bi hilweşîna Sosyalîzma Reel re, ev hevsengî ser û bin bûn û pêwîst dikir ku, ji nû ve sîstema xwe saz bike. Bes di şûna ya kevn de nû bi cî bike, di ya kevn de israrkirinek bêwate heye. Heta di hundirê îktîdara sîstema Sûrî de, gelek nakokiyên mezin derdikevin. Bo nimûne, kesên mîna Evdilhelîm Xedam ku di avabûna sîstemê de roleke mezin lîstine, tesfiye bûn û gelek ji wan derketin derveyî welat. Her çiqas hejmara elewiyan kêm be jî, bes bi lêdaneke siyasî ya di bingeha xwe de çepgir bû, Esad di nava sîstema hizba Baas û dewletê de xwe kir sazî. Li gorî wê demê ev gavatineke erênî bû. Tabî di bingeh de, ev ji bona li hember sîstema yahûdî ku fena extepotê li ser sîstema ereban xwe berdabû, pêk hatibû. Ji bona vê yekê, pêwîstiya guherînê xwe ferz kir.

Berî îktîdara Hafiz Esad, çar derbeyên leşkerî yên mezin çêbûbûn. Lê van derbeyan, bûbûn qada şerê dewletên emperyalîst. Derbeya destpêkê ya ku di pêşengiya Hûsnî El Zeîm de pêk hat, bi desteka Emerîka bû; derbaya duyemîn a Samî El Henawî bi desteka îngîlîzan û ya sêyemîn a Edîb Çîçeklî jî bi desteka Frensayê pêk hat. Van hemû derbeyan di sala 1949’an de pêk hatine. Ev rewş heta salên 1954’an berdewam kiriye. Kurt kurmancî, Sûrî ne bi serê xwe bû û bi destdirêjiyên rojavayiyan şikl digirte. Mirov dikare bibêje, demeke dirêj bê nasname ma. Ev rewş hetanî sala 1958’an ku yekîtiya Sûrî û Misrê bi destê Cemal Ebdulnasir ve pêş ket berdewam kir. Ev yekîtiya di navbera gelê ereb, kurd, asûrî, çerkez û tirkmenan xera kir. Digel ku Cemal Ebdulanasir yekîtiya ereban diparast, bes di rastiyê de bin bandora Hîtlera elaman de bû. Ev jî rê li ber înkara gelan kir, bi taybet jî gelê kurdên binxetê bi vî awayî bi înkareke mezin a çand û ziman re rû bi rû ma. Di aliyê dîtir de, hizba Baasiyan a ku avakarên wê yên wekî Selaheddîn Beytar ku di bin bandora Frensayê de bûn û Mîşêl Efleq ku bi eslê xwe file bû, di bin bandora dewleta Elmanî de bû.

Ji ber vê yekê, ev haveyna şovenîzmê ya rojavayiyan, di nava partiya Baas de bi cî bû. Despêka avabûna vê partiyê de, gelê Sûrî zêde destek nekirin. Lê piştî bi Partiya Gel ya ku serokatiya wê Ekrem El Horanî dikir re yekîtî pêk hat, Baasî her çû bûn serdest. Ev jî dide selmandin ku, desteka gel tenê bi şovenîzma Baasiyan çênebû. Lê dema ku bi Partiya Gel re tifaq çêbû, ev rewş guherî.

1963’an de bi hatana Baasiyan li ser hûkmê Sûrî, ev siyaseta înkarok û tuneker derbasî pratîkê bû. Wekî mînak, Hîzama Erebî li ser axa kurdan çêkirin. Yanî gundên kurdan vala kirin, ereban bi cî kirin; erdên kurdan ji wan standin û didan ereban; navên gund û bajarokên kurdî bi erebî bi nav kirin. Ev siyaset bi hemû lez û beza xwe heta salên 1970-73’yan berdewam kir û bi hatine Hafiz Esed re bi rengekî nerm ev siyaset berdewam kir. Hafiz Esed hewl ku ne kurdîkî mirî û ne kurdekî zindî hebe û kurd nebin xeter ji bona sîstema Sûrî, gavan avête. Vê sîstemê jî di pergala perwerdehiyê de, hewl da bi cî bike û bidomîne. Bi mirina Hafiz Esed re, bi hatina Beşar Esed ev siyaset aşkere aşkere bi şiklekî berçav xwe da der. Di 12’ê adara 2004’an û di Newroza îsal de bi kuştina gelê me yê welatparêz, ev siyaset bi şiklekî înkarbûnê didomîne. Ev encama nakokiyên hêzên di îktîdarê de ye. Di dema Hafiz Esed de, van hêzan dihatin hefsarkirin. Bes bi hatina Beşar re, êdî serdestiya wî nema û van hêzên ku li Sûrî biratiya ereb û kurdan naxwazin tam bûne îktîdar. Tabî ev jî bi xwe re, ketina bin banê sîstemên emperyalîst anî.

Ger ev hêzên ku biratiya gelan di Sûrî de serdest bibe, wê di sîstema heyî de tevliheviyên mezin çêbibin. Lê belê, ku Sûrî biratiya gelan bixwaze, wê bi xwe re Sûriyeke pêşketî derxe holê. Di bûyerên dawîn de jî derket holê ku, di nava hêzên leşkerî û saziyê dewletê de, ev hêzên tarî tam bi cî bûne. Van hêzan jî pişta xwe didin netew dewletê.

Digel van tiştan civaka Sûrî civakeke pir çand e. Bingeha biratiya gelan, xwedî zirûf in. Lê belê, digel ew qas hewldanên kurdan, ev destê biratiyê nehat girtin û bi xwînê bersiv hate dayîn. Li hember vê, wê kurd bi îradeya xwe ya civakî ku bi tevgera Apocî bi dest xistiye û bi hezaran şehîd dane, wê her biçe civakeke azad û demokratîk ava bike. Gelê me yê Başûrê Rojava, wê bi sîstema KCK-Rojava, vê sîstema xwe ya civakî bi pêş bixe. Bi partiya siyasî bi navê PYD’ê wê li ser qada siyasetê, têkoşîna demokrasiyê bidomîne. Bi avakirina meclîsên gel ê li tax, gund û bajaran ava bibin, wê gelê me îradeya xwe birêxistin bike û li hember êrîşên hundir û derve yên kesên xêrnexwazên ku biratiya gelan qebûl nakin û êrîşên hovane dibin ser gelê me, wê şervanên azadiyê di asta herî jor de parastinê bike. Xwestek û daxwaza me li hember dewletê şerkirin nîn e. Bi îradeyek azad bi gelên ereb re, bi şeklekî biratî jiyankirin daxwaza me ye. Mafên me yên civakî, çandî, siyasî divê di destûra bingehîn de bên bicîkirin. Wê ev jî bi xwe re Kurdistaneke Azad û Sûriyeke Demokratîk ava bike. Ji ber ku dewlet teoriya, “ev axa min e, ev axa te ye!” wê kuştin û komkujiyan bi xwe re bîne. Wê hem gelê ereb hem jî kurd winda bike. Yên ku li ser bikevin jî, wê sîstemên emperyalîst bin. Di şaristaniya me ya hemdemî de êdî rola sînor û erdnîgarî nîn e. Ya gerîng û xwedî rol, çand, îradeya azad û demokratîkbûyîna civakê ye. Dema ku ev pêk hat wê di Kurdistaneke Azad de, Sûriyeke Demokratîk, Tirkiyeke Demokratîk û Îraneke Demokratîk wê neteweke demokratîk a kurd ava bibe û wê ev bi xwe re Sîstema Konfederalîzma Demokratîk mîna dema Kawayê Hesinkar ku hemû eşîran bi tarzeke konfederal gihand hev û sîstema xwînmij a împeratoriya Asûr hilweşand, wê îro jî bi pêşengiya Rêber Apo re, bi avakirina Konfederalîzma Demokratîk a ku Rojhilata Navîn hemû digire nêv xwe, wê împeratoriya Emerîka ku temsîla dawîn a Dehaqan dike wê têk bibe. Ev ne tesadûf e, rastiyên dîrokî ne.