A- Di artêşan de girîngiya çanda leşkerî

B- Têkiliya di navbera pergala artêşan û çanda leşkerî de çi ye?

A- Qada çandî di van salên dawî de, her ku diçe dibe qadek giring a tekoşînê. Bi serde dema li welatên Ewropa taswasa Parastina ziman û çand derket holê, qedexe kirina ziman jî ket rojevê.

Dema li dewsa şerê germ û sar, şerên piyasê hatin kirin, hat dîtin ku bi rêbazên çors nayên hêsîr girtin. Emperyalîzmê, bi rêya çand dejenerekirinê, civak xistin bin desthilatdariya xwe. Netewên ku ev ferq kirine, ji bo çanda wan dejenere nebe tedbîrên taybet girtine. Ya rast jî wusa kirine. Ji ber ku cîhan wek mozaika çanda hînxweşiktir e Elman, Japon, Rus, Ereb û Kûrd û hwd. gelên dîtir di nava vê mozaîkê de cih digirin. Lê hemû jî rengekî wanî cewherî heye. Û her yek ji wan bi hin aliyên xwe ve tên naskirin; hin kes bi şerkariya xwe, hin kes bi bêmerhametiya xwe, yan jî bi kêrîbûna mûzîkê, hin kes bi merdbûna xwe, bi mêvanheskirinê û hwd taybetmendiyan derdikevin pêş. Lê çi dibe bila biba çanda xwe diparêzin, ji ber gelekî ku çanda wî ji dest hatiye girtin, wek avahiyek ku dînamît xistibin bingeha wê û ji hilweşandinê xelasnabe.
Mirov bala xwe bidiyê, gelên ku bi çanda xwe ve zêde girêdayine zû bi zû tu kes nikare wan bi binxîne. Hin gel, li hemberî tevgerên fetîh ên olî ji bo ku neşibin kesên dîtir ol bi xwe jî li gorî xwe şîrove kirine û ev yek bi qewînbûna binesaziya çanda wan ve girêdayiye. Îran bi şiklê îslamiya Şîî teşe girt dîsa li cîhana xirîstiyanan qewmê Slav di ortodoksiyê de berkî kiri û bêguman bi zanebûn ev rewş hilbijartine.

Artêşên hêzdar, di dema ji pergala eşîretiyê derbasbûna gelbûyînê de derketine holê. Girêdaniya artêş û çandê bi hev re zahf e. Ango dema ku di civakê de bingeha çand gihişt astekê û ji bo vê hestek parastinê hat avakirin, wê demê artêş dibe wekî pêdiviyekê. Ev rastiya artêşê pergala eşîretiyê derbas dike û ji bo parastina çand û nirxên gel derdikeve holê. Artêş hêza parastina gelên ku çanda xwe dijî û diparêze. Lê belê di dîrokê de ev rastî her tim bi vî rengî pêşneketiye, qavmên ku li dijî çandên bi hêz xwe lawaz dîtine, aliyên xwe yî leşkerî zêde zêde derxistine pêş û veguherîne hêzekî dagirker.

Ji ber ku artêş gelan an jî netewan temsîl dike, çanda leşkerî bi şiklekî xuya derdikeve pêşberî me, peyva ‘artêş, bîbika çavên gel e’, watedar e. Di artêşan de her tişt nayê nîqaşkirin. Her tişt nayê gûhertin. Di artêşan de teşe û pîvan bi awayekî diyarîker derdikevin pêş. Wekî ku di artêşa Tirk de pirpirkên serbazekî jêkirin dibe sedemê 6 mehan di binçav de meyinê. Yanê pir zêde ku ji bo şikil hasasiyet tê nîşandan ev yek ne jî nêzîkatiyên qalipçî û basît tên. Ev rewş bi girêdana çanda leşkerî û çanda neteweyî re têkildar e. Dibe ku ji bo me tiştekî berovajî be. Lê di artêşên herî sosyalîst, yên herî kapîtalist yan jî yên herî faşîst de çandek pir hişk heye. Ji ber artêş yek deng, yêk kulm û wek hêzek xerakirinê hatiye têgihîn û têsîr avakiriye ev rewş pêşketiye.

Dema ku em li artêşên Kûrdan dinêrin, destpêkê hêza peşmergeyên Başûr tê dîtin. Ev hêza ku şêst sala bi şiklê eşîretan şer kiriye her dem binketiye, pir dema jî ji derveyî artêşê şibiyaye her tiştî.

Ji bo vê jî Başûrê Kurdîstan bûye qadek ku çandên cuda cuda lê cîrît avêtine û çanda Kûrd hatiye dejenere kirin, bexdreşiya teqlîdên teqlîdan jiyan kiriye. Çi heyfe ku hînê jî ev rewş tê jiyîn û çandên beyanî berî her derê li Başûr cîh dibînin. Ev jî girêdayî bi şiklekî radîkal pergala eşîretan -ku dejenere buye- ne derbaskirinê ye.

Li hemberî vê artêşa gerîla li çar perçeyên Kurdistanê li dijî dijminên hîn mezintir şer kiriye lê tu caran bi binneketiye û her daîm potansiyela xwe xurt kiriye. Sedema vê jî girêdayî perspektîfên rast yên îdeolojîk û esas girtina gel, yêkitiya neteweyî ye.

B- Dîsa pergalên artêşê bi çanda leşkerî ve girêdayîne. Di civakên ku di netewbuyînê de astek girtîbin de, pergala artêşan navendî ye û ji bo stratejî û taktîkên artêşê di akademiyên leşkerî de Serkanên artêşê tên gihandin. Artêş li anagorî pêdiviyên wî welatî tê bi cih kirin. Wekî salên derbasbûyî netewên ku di netewbûyinê de astekî jorîn zevt kirine lê di demokrasiyê de tu gav navêtine artêşên gelek giran, xental û pirhejmar afirandine, bi vî awayî jî xwestine li ser cîhanê desthilatdariya xwe pêşxînin. Dewlet-netewên niha jî ev rewş tam derbasnekirine û xwe ji zextên artêşê yên li ser siyaset û civakê xelas nekirine. Hêjmara xwe kêm kirine, teknîka xwe bi hêz kirine, lê xwe ji aliyê zîhniyetê ve neguhertine. Sedema artêşa Tirk ku îro li ber deriyê Yêkîtiya Ewropa ye û wek boxçeyeke bi pîne xuyadike jî ev e. Yanî heta fikrê netew-dewlet ji holê ranebe, wê artêş wek kelemekî li hember pêşketina çanda demokratîk astengiyê derxe. Ji aliyên din em li artêşa ku ji pêşmergeya hatiye avakirin binêrin, emê bibînin ku li dijî artêşên bi pergal nikarin bisekinin. Ji ber ku fermandarê artêşa peşmergeyün ji yekî xebatkar zêdetir nola sultanane û kurê xwe ji bo dewsa xwe amade dikin. Lewra di heman demê de fermandarên artêşên peşmergeyan serokê eşîretê ne jî. Li Kurdîstanê serokên eşîretan bi sedan salane di nav neyartiyêkê de ne ku ev yek jî rastiyeke li ber çav e. Yanê yêkîtiya wan pîr lewaz e.
Ji aliyê din wek ku em dizanin peşmerge mirovên ku li dijî pîvanên leşkerî dijîn, mirovên ku axê diçînin û tîcaretê dikin û mirovên ku çekên xwe li gora berjewendiyên xwe bikartînin e. Tê dîtin ku ji aliyê jiyana leşkerî, rêzik û rêzkariyê ve di asta herî jêr de ne. Ji bo vê ye ku di şerê peşmergetiyê de çiqas şexs qehreman derkevin jî, bi tevahî ser nakevin û mahkûmî binketinêne. Di dawiyê de mirov kare bibêje; pergala artêşên ku girêdayî eşîretiyê ne, dejenere bûne, ji derve de hişk lê belê ji hundûr de jî vala ne.

Dema em ji vê bergehê ve lê dimêzînin çanda leşkerî ji jiyana civakê ne qut e. Sedemên hilweşandina împaratoriya Osmanî bê lêkolîn kirin wê bê dîtin ku pergaleke jidandî avanekirine. Ji bo artêşa yeniçeriyê ji holê rakin (ku artêşa yenîçeriyê ji mirovên nîv bazirgan-nîv leşker pêk dihat) çend heb padîşahan jiyana xwe wundakirine. Artêşa nîzam-î Cedîd ku di nav sedsalê de netewbûyîna Tirk avakiriye li ber çev bê girtin, wê girîngiya pergalek rast avakirin û ji aliyê gelan ve rast rûnişkandin bê dîtin.

Di dawiyê de li gora şexs, eşîret yan jî berjewendiyên teng, çanda leşkerî nabe. Berovajî vê di wesfa çanda leşkerî û pergala artêşan de çiqas berjewendiyên gelan bê esas girtin, wê ewqas bilind bibe. Hele hele tevgera PKK ku xwedî îdîayek civak guhartinê ye mijarên çanda leşkerî û pergala artêşê bi tevahî li gora esasê îdeolojiyê tê destgirtin. Serokatiya PKK’ê di serî de di jiyana xwe û perwerdeya xwe de pergal û dîsîplinek leşkerî bingeh girtiye. Esas girtina ûsluba leşkerî bi tevahî encama nirxandina kiryarkirina ARGK’ê ye.

Her çiqas pergalek şidyayî be avakirin jî, ger li dijî paşverûtiyên civakê têkoşîn neyê dayîn bi piranî piratîkek çeteger derdikeve holê, ji bo vê jî bi hêza rêbertiya partiye ji aliyê îdeolojîk-rêxistinî ve têkoşîn neyê dayin, artêşbûyîn nayê çêkirin.

Wê demê li Kurdistanê pergala artêşê runişkandin tenê têr nake, ji bo runişkandina çanda leşkerî têkoşînek cîddî dayin pêwîst e.

Li Kurdistanê pergala artêşa rasteqîn û serkeftî berî her tiştî divê gelbûyîn û demokratîkbûyînê di xwe de pêşxe. Ango serkeftin bi peşketina wê ya gelbûyîn û demokratîkbûyinê ve raste rast girêdayî ye. Pêşengtiya birdozî ya ku eşîretbûn û çanda paşverû napejirîne ji bo artêşê bingeh e. Lî kêleka cografya çiyayî ya Kurdistanê, mercên hûndir û derve jî li ber çav girtin, navendparêziya demokratîk esas girtin, pergala rexnekirin-rexnedayînê rast şixulandin, desthilatdariya kesayetî nasnekirin rêgezên artêşa gerîla ne û artêşeke wiha wê li Kurdistanê hem azadiyê hem jî gelbûyina demokratîk biafirîne.

Wê bidome…