Di dîroka mirovahiyê de, her dem lêgerîneke bê dawî, der barê vegotin û bilêvkirina mirovahiyê de heye. Ev hemû hewl û kedên mirov, xwe baş şîrove kirinê dide nîşandan. Pêwîstiyeke xwezayî ye ku mirov, tiştên ku di dilê xwe de dijî yanê hest, nêrîn, daxwaz, hêvî, şahî û xemên xwe bide diyarkirin. Belkî ev hewl bi reng û awayeke cuda pir hatiye bilêvkirin. Ev yek bi qîrîn û hin tevgerên nepenî li cem mirovê destpêkê dihate nîşankirin. Carna bi xîzikên li ser dîwaran, carna bi wêneyan û carna jî bi dengên cuda wan kesan beşek ji ramanên xwe vegotin kirine. Weke domandina vê têkoşînê, bi hewldaneke mezin, mirovan metodên nû derxistine holê. Bi pêşketina mirovahiyê re, gelek alfebayên cuda derketin. Mirov êdî beşek ji ramanên xwe bi axaftin û nivîskî bilêv dikirin. Lê belê dîsa jî, ev metod di nava beşekî de ma û çorçeveyeke zelal derbas nekir. Di gel hemû metodan de, ev metoda nû di nava sînor û bendan de, xwe nagihand her deverê. Niha jî em digihêjin xala herî girîng, ew zimanê ku tîp, gotin û bilêvkirinan nasnake. Bê qeyd û bend, li her deverê derbas dibe. Ew zimanê hesta ye.

Hest, rastiyeke mirovan a herî balkeş û baldar dide nîşandan. Carna hestên veşartî, carna hestên jiyanî, carna jî hestên zindî yê civakî, xwe bi reng û dengên cuda derdixe pêşberî me. Zimanê hest, zimanê raman û zimanê civak ku tê bikaranîn ji hev pir cuda ye. Ev cudahî bi awayeke nivîskî, bi awayeke hestî û bi awayeke xêzîkî, bi awayeke wêjeyî derdikeve holê. Ger mirov vê cewaziyê nebîne, nikare bi mirovan re û bi xwezayê re peywendiyeke asayî derbixîne holê. Hestên ku bi riya helbestan tê ziman cuda ye. Hestên ku bi awayeke wêjeyî tê ziman cuda ye. Û hestên ku bi heyber û wêneyan de tê xêzkirin hê cudatir e. Çimkî her tişt bi rastiya xwe ve digîhîje wateya xwe. Ev wate şêwazê di vegotinê de veşartiye.

Çi ye gelo, ev ziman û çawa tê têgîhîştin ?

Mirovê ku fêrî vî zimanê bibin, êdî nema sînor, riyên dirêj, dûrketin û peyvên biyanî nas dike. Ger ku tu karibî hestên xwe baş fêrî vî zimanî bikî, wê demê tê bikaribî bi her kesî re çi dûr û nêzîk xeber bidî. Gelek lêkolînvanan di vê der barê de lêkolîn çêkirine. Lê hê heya niha bi awayekî zelal hêza van hestan ne hatiye diyarkirin. Lê zanistiyê îsbatkiriye ku mirovên nêzî hev, çiqasî dûrî hev bin jî hevdu hîs dikin û hestên wan bi hev re diaxivin. Her wiha ev ziman ne tenê di navbera mirovan de tê bikaranîn, tu dikarî sînorên mirovan bi zimanê hest derbas bikî. Tê karibî bi xwezayê re, bi dar û bexçan re, bi çiya û newalan re, bi çivîk û bilbilan re biaxivî. Wê demê pir hêsan e ku bi xwezayê re bibe heval. Hevaltî û girêdana herî mezin di vir de veşartiye. Bi taybetî jî bi vî zimanî, tu dikarî zimanê xwezayê jî têbigîhîjî. Di dîroka me de navê Feqiyê Teyran gelekî hatiye bihîstin. Tê gotin ku, ew zimanê teyran dizanî bû û bi wan re bi vê rê û şêwazî diaxivî. Mînaka herî balkêş jî hestên dayikan e, ku her dem bi zarokên xwe hîsdikin û di xewnên xwe de rewşa wan dişopînin. Hevalên dilsoz jî ji vî zimanî ne dûr in. Yanê ger vî zimanî bê axaftin, di nava xwe de bi hezaran şîroveyan hemêz dike. Lê sedî sed fêmkirin, yan jî fêrbûna vî zimanî ne hêsan e. Beriya her tiştî pêwîst e tu xwe ji hemû tiştên nebedew qut bikî, rihê xwe ji nava tiştên madî derbixî û ber bi rojê ve bilind bikî û bi xwezayê re bikî yek. Di nava bend, qeyd û sînorên civakê de nemîne û nefetise. Rihê te her dem li jor be û ger tu nikaribî bilêvbikî, destên xwe bi bigihîne wî rihî. Wê demê hestên te wê fêrî vî zimanî bibin. Yek ji mercên fêrkina vî zimanî jî ew e ku tu bibî xwedî hestên hesas û dilovan.

Bêguman ev merc û taybetî di rastiya jinê de hê bêtir xwe rûdidin. Destpêkirina mirovahiyê de li ser cîhanê, ya ku têkilî bi xwezayê re danî û dest bi çandiniyê kir, bi giha, dar û bexçan re bû heval, jin bû. Mêr tim li derve di nava karên çors de ku ji wan re ne hest, fîzîk pêwist bû dima. Vê yekê bi xwe re bi awayekî objektif, hestên jinê li pêş xist û di navbera zayendan de cudahiyeke mezin afirand û bingehê afirandina karakterê jin û zilam di vir de derdikeve pêşberî me. Êdî ev rastî di cewherê jinê de hate neqş kirin. Piştî wê demê û bi destpêkirina desthilatdariya zilam, jin di nava pêvajoyên gelek tarî de derbas bû. Pir hêsan bû ku zilam hest û ramanên xwe li her deverê û bi her metodî diyar bike. Bû helbestvan, hunermend, şervan û mohra xwe li hemû beşên civakê xist. Pir bi hêsanî dikarî bû der barê fîzîka jinê de, ne tenê hest, daxwazên xwe yên zayendî jî diyar bike. Vê yekê bi xwe ji bo zilam qutbûneke mezin ji rastiya jinê re anî û newalên mezin di navbera herdu zayendan de destpêkir. Ji hêlekê ve ji bo ku zilam zora hestên xwe yên lewaz bibe, zexteke hundirîn li hemberî xwe dida meşandin. Ji hêlekê din ve jî carna bê pîvan daxwaza wan hestên bê kontrol diyar dikir. Lê belê ji bo jinê ev rewş pir cudatir bû. Qeyd û bendên civakî, qedexeya li ser ziman û xwevegotina jinê, bi xwe cîhaneke mezin a hundirîn anî. Êdî ew hestên ku nikaribû di riya helbest, nivîs û hwd. anîba ziman, di hundirê jinê de cîhaneke mezin afirand û hestên wê pir bi hêz kir. Hemû xal li hevdu kom dibin û rastiyekê dertînin holê, ev ziman li ba jinê pir bihêztir e. Jin tiştên ku nikarî bû bi axaftinê bîne ziman, bi hestên xwe diyar dikir û bi vê awayê hestên xwe, ji xwezayê re parvedikir. Yanê jin, hunermendek xwezayî ye, helbestvan e, wêjevan e, dengbêj e. Wêje bi xwe cîhana hesta ye. Carna şîfra zimanê hesta ye, carna jî zimanê fermî ye. Wêje neqşkirina hestên mirovan e. Ya ku herî bêtir hunera neqişkirinê dizane jî jin e. Pir caran hêvî, daxwaz û azarên xwe, bi helbestekê neqş dikir û bilêvdikir. Hestên xwe yên pêçayî bi zimanê wêjeyan diyar dike.

Dibe ku tabloyên pir cuda derdikeve holê, lê di encamê de hin hêviyên pêçayî bi nazikî vedike û mîna çivîkên nû ji dayikbûyî jiyanê bi rê dixe. Careke din hevaltiya xwe ya bi xwezayê re dubare dike û bi wî zimanê şîrîn ê ku her kes dikare têbigîhê, nameyên hêvî, daxwaz û azadiya xwe li her deverê belav dike. Jin û wêje cêwî ne. Ji bo ku zimanê wêjeyî yê jinê bê fêmkirin pêwîst e cîhana wê ya hestan were nasîn. Ew zimanê bê sînor û bê qeyd, were famkirin.